![Itxialdi garaian denbora gehiago pasatu dute herritar askok sukaldean. Getty IMAGES](/media/asset_publics/resources/000/786/884/article_main_landscape/pe04_f01_osasuna.jpg)
Osasunaren eta jandakoaren arteko lotura edozein egoeratan kontuan hartzekoa bada, are gehiago pandemia garaiotan. Ez dago covid-19ak kutsatzea saihestuko edo hura sendatuko duen elikagairik, baina immunitate-sistemak infekzioei aurre hartu eta haietatik osatzeko duen gaitasunean zeresan handia dute jakiek. Horrenbestez, koronabirusari dagokionez, txertoa jaso artean, zenbat eta osasuntsuago egon, hobe.
Ongizatea sentitzeko, elikadura eta ariketa fisikoa oinarrizko osagaiak dira. Osasungarri eta orekatu jan behar da, elikagai motari nahiz kantitateari dagokionez. Erreferentzia gisa, plater osasungarri baten erdia frutek zein barazkiek osatu behar dute; laurden bat, proteinek –okela, arraina, arrautzak, lekaleak eta fruitu lehorrak–, eta, bestea, karbohidratoek –bihi osoko zerealak, zuntz iturri direnez, luzaroago ase sentiarazten dute–. Halakoen bidez, organismoaren bitamina, mineral eta bestelako nutriente beharra asetzen da; aldi berean, zenbait gaitzetatik babesteko onuragarriak dira elikagaiok, besteak beste, obesitatea, diabetesa edo kardiopatiak izateko arriskua murrizten baitute.
Hidratazio egokia mantentzea, jatea bezain garrantzitsua da. Egunean gutxienez bi litro edan behar dira: ura, salda, tea... Hori bai, azukredun edariak eta alkohola ekidin behar dira.
Kalorien kontsumoa egiten den kaloria gastuarekin orekatu behar da; eta baitaratzen ditugunen artean zenbait kopuru kontuan hartu behar dira. Batetik, gantzek ez lukete jandako kalorien %30 gainditu behar. Horien artean, gantz ez aseak aseak baino komenigarriagoak dira, hau da, arraina, ahuakatea edo fruitu lehorrak jatea hobe da okela, gurina, esne-gaina edo gazta baino.
Industrialki ekoiztutako jakien trans gantzak, berriz, erabat baztertu behar dira: izoztutako pizzetan, tartetan edota galletetan daude. Bestetik, azukre eta gatz kontsumoa ere murriztu behar da. Azukre librea, gehitutakoa, %10etik behera. Ekoizleek, sukaldariek edo kontsumitzaileek elikagaiei botatakoa da, baina eztiek, jarabeek edo fruta zukuek berez dute. 50 gramora mugatu behar da, alegia, dozena bat koilarakadatxo lau.
Gatza, berriz, hamar aldiz gutxiago. Egunean bost gramotik behera hartzeak hipertentsio, eta kardiopatia arriskua txikitzen du. Balantzaren beste aldean, fruta eta barazki kontsumoa handitu daiteke. Egunean 400 bat gramo jan behar dira gutxienez, bost bat pieza.
Otordu arteko mokaduak
Itxialdi garaian sukaldean denbora gehiago pasatu dute herritar askok, egunerokoan egin ezin zutena edo gauza berriak probatzeko baliatuz. Horren erakusgarri dira irinaren eta arrautzen kontsumoaren igoera, agortzeraino, eta etxean egindako ogi nahiz gozoen argazkiz bete ziren sare sozialak.
Ohiturei, beraz, bi norabidetan eragin die egungo egoerak: hobe jateko abagunea bilakatu da, eta, aldi berean, kontrakoa. Asperdurak edo antsietateak eraginda, otorduz kanpoko mokaduak eta aukera ez osasuntsuak ugaritu egin baitira. Halakoetan karbohidratoetan aberatsak diren elikagaiak dira nagusi, serotonina –zoriontasunaren hormona– ekoizten laguntzen baitiote organismoari.
«Emozionalki jaten dugu»
Koxinatu proiektuko Maitane Cabezak azaldu duenez, «jatea behar fisikoa izateaz gain, emozionalki jaten dugu askotan. Errealitatetik ihes egiteko, jateagatik jateko joera izan dezakegu. Bi gose mota horiek bereiztea garrantzitsua da». Janaria beti eskura izanda ohikoa da komeni baino gehiagotan jatea, bereziki, etxetik irteteko aukerarik ez badugu. Horrek «ez dio digestio aparatuari atseden hartzeko tarterik uzten, gehiegizko karga ematen diogu».
Beharrik gabe jatea saihesteko, «erosketa ondo planifikatu eta zer erosi zaindu» behar dela dio. Sasoian sasoikoa hautatzea gomendatzen du, eta, egungo pandemiak ekarritako mugikortasun mugak tarteko, gertuko ekoizleengana jotzea. Esaterako, kontsumo taldeak, herri merkatuak edo zirkuitu laburreko elikagaiak.
Erosketaz harago, planifikazioa eta egitura oso baliagarriak ere badira. Asteko dieta aurrez pentsatu eta janaria etxean prestatuta, orekatuagoa egin daiteke. Egunean bost janaldi eginez gero, hiru bat orduero, eta haien ordutegia mantenduta, zailagoa da gosea izatea. Hala ere, janaldi nagusi horien artean zerbait ahoratzeko beharra izatekotan, haziak, lekaleak, fruitu lehorrak edo azenarioak aukeratu, melatonina baitute; eta honek gosea, aldartea eta loa kontrolatzen ditu.
![Naizpepe1](/media/asset_publics/resources/001/149/578/article_thumb_horizontal/NAIZpepe1.jpg)
«Tengo la obligación de hacer cosas diferentes»
![Aalto](/media/asset_publics/resources/001/149/660/article_thumb_horizontal/aalto.png)
Bihotzarekin ala burmuinarekin maite dugu? Finlandian eman dute erantzuna
![Hela_cancer_cell_in_superresolution](/media/asset_publics/resources/001/150/415/article_thumb_horizontal/HeLA_cancer_cell_in_superresolution.jpg)
Investigadores vascos y catalanes crean una IA que diferencia células cancerígenas y normales
Manu Chao lanza junto a la rapera francesa Laeti ‘Tú Te Vas’, tercer single de su nuevo disco
![Captura_de_pantalla_2024-08-29_a_las_19.55.22](/media/asset_publics/resources/001/151/147/article_thumb_horizontal/Captura_de_pantalla_2024-08-29_a_las_19.55.22.png)