Maddi Txintxurreta
Aktualitateko erredaktorea / Redactora de actualidad

Etxebizitzaren auzia Euskal Herrian: dauden tresnekin ahal den guztia egiteko borondatea

Euskal Herriko instituzioek, zatituta eta baliabidez justu, ez dute nahikoa indar etxebizitzaren larrialdia iraultzeko. Hala ere, erabil daitezkeen tresna guztiekin ahal bezainbat egin behar dela ziurtatu dute Telesforo Monzon eLab-ek antolatutako jardunaldietan. Borondatea behar da horretarako.

Aizpea Otaegi, Philipe Aramendi eta Lola Eslava, Izar Hernando moderatzailearekin.
Aizpea Otaegi, Philipe Aramendi eta Lola Eslava, Izar Hernando moderatzailearekin. (Maialen ANDRES | FOKU)

Etxebizitza larrialdiak herritarrengan sortzen duen ezinegonaren erakusle, milaka pertsona batu ziren larunbatean Bilbon, besteak beste, botere publikoei neurri zorrotzagoak eskatzera, auzi hau negozioaren ikusmoldetik ateratzeko. Bada, gaiari erakundeen barrutik erantzuten ari zaizkien hiru ordezkari elkartu dira astelehen honetan Donostian, Telesforo Monzon eLab-ek antolatutako jardunaldien baitan. Aizpea Otaegi Errenteriako alkatea (EH Bildu), Lola Eslava Nafarroako udalgitzako EH Bilduren arduraduna eta Philipe Aramendi Urruñako auzapezarentzat (EH Bai), Euskal Herriko erakundeek eskumen apur guztiak baliatu behar dituzte, eta herri gisa jardun, egoera hobetu nahi bada.

EAE, Nafarroa eta Ipar Euskal Herriko egoeraren berri emanda, herrialdearen diagnostiko osoa eskaini dute hizlariek. Ez da zalantzarik, ezein lurralde ez da larrialdiaz libratzen, eta argi esan du Aramendik: neurririk hartuko ez bada, arazoa ez da sekula konponduko.

Jaurti duten datu zaparradatik tanta batzuk berreskuratzeak balio du arazoari neurria hartzeko, adibidez: EAEn, lege espainiarrak zehazten dituen parametroak kontuan hartuta, 45 udalerrik jasoko lukete alokairuko eremu tentsionatu izateko izendapena –horietako bostek partzialki–, eta biztanleen %68, 1,5 milioi pertsona, bizi dira herri horietan. Azken urte eta erdian %46 egin dute gora Etxebide zerbitzu publikoan izena eman duten herritarrek eta 100.000 pertsonen langa gainditu berri du etxebizitzari zuzendutako laguntzak ematen dituen zerbitzuak. Eskatzaileek, batez beste, familia unitateko diru-sarreren %45 bideratzen dute etxebizitzara, nahiz eta gomendatzen den ahaleginak ez duela gainditu behar %30a.

Egoera ez da askoz hobea Nafarroan: 2023 eta 2024 artean alokairuaren prezioak %6 egin du gora. Lupa erabiliz gero, izualdia ere biderkatzen da: Lola Eslavak aipatu duenez, Baztanen %138 egin du gora prezioak 2018tik 2023ra eta, Burlatan, epe berdinean, %71. Gazteek, emantzipatu ahal izateko, soldataren %70 inguru bideratu behar dute etxebizitzara.

Otaegi: «Panorama gordina da eta udaloi tokatzen zaigu posibilistak izatea: dauden tresnak baliatuta, ahalik eta politikarik eraginkorrenak egin»

Ipar Euskal Herrian aspaldi da, espekulazioak lagunduta, etxebizitzaren larrialdia pairatzen dela, eta okerrera egin du azken urteetan, Urruñako auzapezak agertu duenez: azken urteetan, %130 igo dira egoitza turistikoak. Egun, Lapurdiko kostako eta inguruko 24 herri dira tentsio gune, baina arazoa barnealdeko udalerrietara ere zabaltzen ari dela ohartarazi du Aramendik, kostako herritarrek hara egiten baitute, beraien herrietako prezioei ezin dietelako aurre egin. Hala gertatzen da Donostia eta Bilbo inguruko herrietan ere bai.

Lakuaren inplikazio falta

Bi estaturen menpeko herrialdea izanik, Euskal Herrian ez da erraz etxebizitzarena bezalako arazoak irauliko dituzten neurriak hartzea, euskal instituzioek ez dutelako horretarako eskumen nahikorik. Aldaketaren akuilu izatea are zailago da udalentzat, eskumenak ez ezik, baliabideak ere falta zaizkielako sarri. «Panorama gordina da eta udaloi tokatzen zaigu posibilistak izatea: dauden tresnak baliatuta, ahalik eta politikarik eraginkorrenak egin», aipatu du Errenteriako alkateak.

Udalerri honetan, Aizpea Otaegi eta bere taldea aitzindari izan dira Etxebizitza lege espainiarrak eskaintzen dituen tresnak eskuratzen. Izapide guztiak eginda, eremu tentsionatu izendatzen lehen udalerria izan da Errenteria eta, horri esker, besteak beste, alokairuaren igoerari mugak ezartzeko ahalmena izango du. Askotan esan du Otaegik, eta astelehen honetan ere errepikatu du: honek ez dio konponbide magikorik emango etxebizitzaren arazoari. «Baina baditu indarguneak –zehaztu du alkateak–: berehalako inpaktua du eta merkatuan esku hartzeko aukera ematen du».

Bere ustez, ez da komeni auzi honetan herri bakoitzak «irla» balitz bezala jokatzea, eta Nafarroaren formula hobetsi du: kolpe batean 21 udalerri tentsio eremu izendatzeko izapideak martxan jarri zituen Iruñeko Gobernuak, eta ez zituen udalak «zamatu»; EAEn bai, ordea. «Udalerriz gaindiko erakundeen lana ezinbestekoa da eta, zentzu honetan, Eusko Jaurlaritza interpelatu behar dugu argi eta garbi. Udalok egin dezakegun hori askoz eraginkorragoa litzateke Jaurlaritzak hartzen ez dituen erabakiak hartuko balitu. Eusko Jaurlaritzak esaten badu zeintzuk ziren eremu tentsionatuak, zergatik eskatzen digute udaloi prozesu hori guztia egitea? Egin daitezke gauzak azkarrago eta izan daitezke eraginkorrago», adierazi du.

Akordioak, helburura gerturatzeko

2015ean aldaketa politikoa gauzatu zenetik, desberdinen akordio zabalak saiatzeko politika garatu du EH Bilduk Nafarroan, eta hala egin nahi du etxebizitzaren gaiarekin ere. «Ez da erraza, ez gaude, zentzu askotan, EH Bilduk nahiko lukeen tokian, baina gertuago bai», esan du Lola Eslavak.

Nafarroan, Contigo-Zurekin koalizioak kudeatzen du Etxebizitzaren Saila eta, Eslavaren esanetan, gaur gaurkoz bi desberdintasun nagusi antzematen dituzte batzuen zein besteen proposamenetan. «Batetik, politika publikoen sakontasunean edo bideratu behar den baliabide kopuruan. Bestetik, landa eremuari buruzko ikuspegian. Hiriguneetan zentratuta ikusten dugu Gobernua, baina Nafarroako udalerrien gehiengoa landa eremukoa da: udalerrien %60 baino gehiagok 1.000 biztanle baino gutxiago ditu eta badugu despopulatze arazoa. Tentsio eremu izendatuko diren 21 udalerrietan populazioaren %68 bizi da. Baina izendapena lortzetik kanpo geratu dira 5.000 biztanletik beherako udalerri guztiak, hauen egoera aztertu ere ez da egin. Guk aurrerago joan nahi dugu», azaldu du.

Aramendi: «Burujabetza bagenu, gure araudiak egingo genituzke, eta halako neurriak aplikatu»

Iritsi nahi duen akordio zabal horren negoziaketan bost lehentasun aurkeztu ditu EH Bilduk: etxebizitza parke publikoa handitzea, merkatuan esku hartzea –adibidez, etxebizitza hutsen gaineko neurri fiskalak aktibatuz–, existitzen diren eraikinetan esku hartzea birgaikuntza sustatuz, gazteen emantzipaziorako neurriak aktibatzea eta etxebizitza eskubidea bermatzeko formula alternatiboak sustatzea, izaera publikoa eta komunitarioa duten proiektuen bitartez, kasurako.

Jarrera aldaketa

Philipe Aramendiren aburuz, badira bi baldintza ezinbesteko etxebizitzaren auziari konponbidea urratu nahi bazaio bete behar direnak: gizarte zibilaren aktibazioa eta borondate politikoa. «Mobilizazioa akuilua da hautetsiontzat, konturatzen baikara gure esku ditugula hainbat neurri», agertu du.

Estatu frantsesaren zentralizazioaren ondorioz, eskumen apurrak besterik ez dira erortzen Lapurdi, Nafarroa Beherea eta Zuberoako Herriko Etxeetara, baina kondar horietatik atera daiteke mamia, Urruñako alkatearen esanetan. Hala, aipatu du udalek duten tresna garrantzitu bat dela Lur Antolakuntza Planoa, horren bitartez erabaki baitezakete zer lur gordeko diren etxebizitzak eraikitzeko, adibidez. Eta dokumentu hori baliatu daiteke, gainera, zehazteko etxebizitza proiektu batek zer portzentaje gorde behar dion etxebizitza sozialari.

Eslava: «Ez da erraza, ez gaude, zentzu askotan, EH Bilduk nahiko lukeen tokian, baina gertuago bai»

Horrela, EH Baik 2020an alkatetza eskuratu zuenetik, jarrera arras aldatu du herrian etxebizitzak eraiki nahi dituzten sustatzaileekin. Ordutik, Herriko Etxeak ezartzen ditu baldintzak: hamar etxebizitza baino gehiagoko proiektuetan, %70 etxebizitza sozialak izan behar dira, eta salmentan diren etxebizitzen prezioei muga ezartzen die. «Sustatzaileekin izan genituen lehen hitzorduetan esaten ziguten hau ez zela egingarria ekonomikoki. Bada, ezer ez, orduan. Hilabete barru itzultzen ziren, aukera berrikusi zutela esanez. Horrela aitzineratzen dira gauzak, gaur egun hiru proiektu ditugu martxan baldintza horietan», esplikatu du Aramendik.

Gainera, bigarren etxebizitzek eta espekulazioak eragiten duten problemei neurri indartsuekin erantzun diote Urruñako Herriko Etxetik. Batetik, bigarren etxebizitzen gaineko karga fiskala gorenera altxatu dute. Bestetik, eraikin oso bat erosi eta bertako pisuekin espekulatzea, ohiko praktika Ipar Euskal Herrian, debekatu egin dute.

Alta, berriz ere, halako neurriek talka egiten dute Konstituzio frantsesarekin, zeinak argiki babesten baituen jabetza eskubidea. Hala, auzitegietan borrokan dira Urruñako hautetsiak bigarren etxebizitzen gaineko karga fiskala gorenean mantendu dadin. «Burujabetza bagenu, gure araudiak egingo genituzke, eta halako neurriak aplikatu», bota du alkateak.

Bitartean, halere, ahal beste egin behar dela baieztatu dute hiru hizlariek. «Mugak muga, eta zatiketak zatiketa, badugu herri gisa zer landu eta baditugu herri gisa jokatzeko eremuak. Garrantzitsua da etxebizitzarekiko begirada: espekulazioaren parametroetatik atera, hori lurralde guztietan komuna den erronka da. Eta zer garrantzitsua den gizarte zibila hor izatea, politika publiko ausartagoak egiteko», agertu du Aizpea Otaegik.