2023 URT. 06 Elkarrizketa BENITO LERTXUNDI Abeslaria «Kanten toki naturala jendaurrekoa izan da, orain gauzak aldatzen ari dira» 60 bat urte pasatu ditu Euskal Herrian plazaz plaza kantuan, eta oraindik ere jendaurrean aritzeko gogoz dago Benito Lertxundi abeslaria. Bere letretan Euskal Herriko historia aurki dezakegu, ereserki bihurtu diren makina bat herri kanta egin ditu, eta pandemiak naturarekin gehiago konektatzen eta «gauzen berezkotasunarekin grinatzen» lagundu diola dio. (Maria GARMENDIA) Iraitz MATEO DONOSTIA Astelehen bazkalostean afonia gainditu eta disfonia puntu batekin izan zuen elkarrizketa Benito Lertxundik GARArekin. Ahotsak kezkatzen zuen, gaur, bere 81. urtemugaren egunean kontzertua baitu Donostiako Kursaalean. Ohiko hizketarako gogoz izan zituen hizketagai hizkuntza, kontzertuak, pandemia zein pandemia osteko hausnarketak, eta bere kanten ernamuina. Gaur, 81 urte betetzen dituzun egunean, kontzertua duzu Kursaalean. Berezia izango da? Niretzat kontzertuak norberak jorratzen dituen gauzak dira. Niretzat, kontzertu guztiak dira oso garrantzitsuak. Izan ere, azkenean, kontzertu bakoitzean batek dituen sentipenei adi-adi begiratuz gero, ikusi daiteke zer nolako naturaltasuna duten sentipen horiek; horrela hazten da artista. Tartean, gaurko Donostiako Kursaal aretoko bezalako kontzertuak izaten dira: normalean artistaren alde jokatzen duen areto bat da, bere ezaugarriengatik, eta hori ederra da. Areto handia da Kursaala, baina izan dituzu urte amaieran kontzertu txikiagoak ere. Nolakoak dituzu nahiago? Berdin zait eguna eta berdin zait tokia: kontzertuan gustura egon banaiz, hori da garrantzitsua niretzat. Nahiko asegaitza izaten naiz: ondorio gustagarriak edo onak baino txarrak gehiago izaten ditut. Pandemiaren eraginez aldatu zen kontzertuak egiteko modua, baita bizitza bera ere. Nola bizi izan zenuen hura? Nik irekitzen nuen leihoa eta sentitzen nuen inor ez zegoela kanpoan. Bazen halako isiltasun bat, ezezaguna zena; egoera berezia zen eta hor hasi nintzen sumatzen naturaren presentzia. Horrek guztiak nire barnean urteetan zehar arrastaka nekartzan zenbait gai bizkortu zituen. Bat-batean oso esperientzia berezia bizi izan nuen: idazten hasi nintzen, ia pentsatu gabeko modu batean; gauzak zetozkidan oso modu naturalean, plasta-plasta-plasta. Konturatzerako ikusi nuen kantu testu bat egina nuela. Astia genuenez, jolasten hasi nintzen, eta bost kanta egin nituen letra berarekin. Ez zenuen publikoan kantatzeko gogorik? Denbora luzea pasatu nuen etxetik oholtzara atera arte: proposamenak egiten zizkidaten, publiko murriztuarekin,, musukoarekin… baina ni baldintza haietan ez nintzen eroso sentitzen. Pentsatzen nuen adimena aske denean eta adi dagoenean badakiela asmatzen zerbait noiz den gauza. Eta memento hartan ez nuen ikusten gauza onik. Ikusten nuen gizarteak ez zuela modu kolektiboan ekarpenik egin nahi, nor bere zilborrera begira zegoela ikusi nuen, eta orduan gauzak hautazko bihurtu zirela, bakoitzaren eskubideak eta hori… Naturaren eta gizakiaren inguruko zein askatasun eta eskubideen inguruko hausnarketek pandemia garaian berebiziko indarra hartu zuten niregan. Naturarekiko konexio hartatik, oso grinatsu sentitzen naiz ni. Gauzen berezkotasuna ulertzeak bezain grinatsu ez nau ezerk egiten. Sentitzen dut ulertzearen beharra, eta horretarako behar dut jaioberriaren begirada, kolonizatu gabea. Pandemiak lagundu zidan ez pentsatzen jasotzen ditugun mezu antolatuetatik; begirada baldintzatzen diguten lente horietatik libre begiratzeko aukera izan zen. Eta oholtzarako jauzia nolakoa izan zen? Hilabete batzuetan lurreratu ezinik ibili nintzen, kontzertuen ohiko kontrola nik hartu nahi nuen, eta ez nuen; hegazkin bat emango balizute eta gidatzen jakingo ez bazenu bezala sentitzen nintzen. Horrelako sentimenduekin hasi nintzen, eta egia esan, duela gutxi hasi naiz lur hartzen. Oholtza hartu zenuen, baina pandemian sortutako kantek hartu zuten oholtza? Bai, eta gaur egun kantu hori da, gainera, dudarik gabe, kontzertua bukatzeko erabiltzen dudana. Baita bisen azken kanta ere: hori eta gero ez dago beste kantarik. Nolabait esateko, emanaldiak ixten dituen kantua da. Izan ere, kantu horrek esaten duena esan eta gero, ez du zentzurik beste ezerekin hasteak. Gaur egun, zerk kezkatzen zaitu kantak sortzerakoan? Batetik, garrantzitsua da niretzat euskara. Nik euskara sehaskatik jaso dut, euskaraduna nauzu. Erlojutegian egoten nintzenean gustatzen zitzaizkidan kantak ingelesezkoak ziren, eta niri kanta horiek euskaraz abestea ateratzen zitzaidan. Nire lehen agerraldi publikoak kanta horiekin izan ziren. Zerbait txundigarria gertatzen zen: hori en vascuence kantatzea. Geroztik ideologia bat izan dut, eta gure herriaren errealitatearen jabetza ere banuen, eta ikusten nuen zer komeni zen; nork baditu bere asmoak, eta nik hori ere jartzen nuen nire kantetan. Askotan pentsatu dut, eta batez ere azken urteetan: nik euskaraz kantatuko ez banu, nolakoak izango lirateke nire kantak? Eta erantzuten dut: agian ez ziren izango ere. Nire kantak ez lirateke ezer ez balira euskaraz. Bestelako zein gaik inspiratzen zaituzte? Umetatik erortzen gara tradizioetan edo gizartean dauden sineskerietan. Hortik kutsatu gabe ateratzea oso zaila da; baten egitekoa da kutsatze horrek onurarik ote dakarren pentsatzea eta bide egokiena zalantzan jartzea, nire ustez. Zalantza oso higienikoa da, zalantzan jartzeak berak asko garbitzen du; hortik abiatuta, kanta bakoitzak izango du bere izaera edo berezkotasuna. Ateratzen den kantak ez du zertan lehen mementotik eztanda egin: kanta batzuekin gertatzen da hori. Baina, tartean, egiten dira arnas luzeko kantak, ez dute inoiz eztanda egiten, baina pasatzen dira urteak eta kanta horiek oraindik hor daude. Abesti bakoitzak bere eboluzioak ditu. «Kontzertua da abesti baten ingurune naturala, nik kontzertuetan probatzen ditut kantak eta jendearen erantzuna jaso», esan zenuen azken diskoa argitaratu zenuenean. Abestiren bat probatzen ari zara azken boladan? Bai, pandemian eginiko azken hiru kantak. Horiek ez daude grabatuta, eta horiek orain arte leku bakarra izan dute: kontzertua. Kanten toki naturala, betidanik, tradizioz, jendaurrekoa izan da. Kontua da, garai honetan, gauzak asko aldatu direla. Diskoak egiten hasi ginen, eta diskoak egin ditugu, kontzertuak eman ditugu abesti horiekin, eta gero etxera eraman, eta han entzun... Horrela luzatzen doa pixka bat kanta horren mezua. Horrek izan dezake alde gustagarria, baina naturalki kanta batekin publikora hurreratu eta hor sortutako komunikazioa da egiazkoena: memento horretan, egoera horretan.. hor transmititzen denak badu egiazkoa den zerbait. Aurrera begira jarrita, baduzu ezer berezirik buruan? Niri gustatzen zait egiazko errealitatea bizitzea. Zer da errealitatea? Mementoa. Askotan etorkizunera begiratzeko ohitura dugu, eta etorkizuna ez da existitzen. Eta iragana berriz, oroitzapena da eta ez dago. Oraina soilik existitzen dela ulertzea iraultza da. Ni gaur egun nire egoera mentalarekin, nire adinarekin… nago eta badakit dagoena oraina besterik ez dela. Eta ez diezaiodan esan gezurrik nire buruari: hau da daukadana, honek zer du geroari begira? Ikusiko dut. Gauzak asko aldatzen dira. Agian orain esango dizut ez dudala ezer gehiago grabatuko, eta hemendik hiru ordura kanta berri bat izango dut. SORMENA«Sentitzen dut ulertzearen beharra. Behar dut jaioberriaren begirada, kolonizatu gabea» ZALANTZASortzerakoan gaur egungo sinesmenak zalantzan jartzen ditu: «Zalantza oso higienikoa da, zalantzan jartzeak berak garbitzen du» EUSKARA«Askotan pentsatu dut: nik euskaraz kantatuko ez banu, nolakoak izango lirateke nire kantak? Agian ez ziren izango ere» PANDEMIA«Kontzertuetan gidatzen jakingo ez bazenu bezala sentitzen nintzen. Egia esan, duela gutxi hasi naiz lur hartzen»